Dat boek leest als een trein, zegt men. Men bedoelt dat het boek zich vlot laat lezen of dat men tijdens het lezen de tijd vergeet. En ook omgekeerd is er een verband. Iedere treinreiziger weet dat trein meer is dan louter een transportmiddel van a naar b. Door de snelheid waarmee de trein je vervoert door het landschap, kan hij ook een ideale plaats kan zijn voor dagdromen, herinneringen en plotse invallen. Maar terug naar het boek; ook een boek vervoert je. Niet alleen moet je er de tijd voor nemen en leidt het je af van je onmiddellijke omgeving. Je beleeft het ook anders
naargelang de snelheid van het verhaal.
De Franse filosoof en urbanist Paul Virilio noemt ‘snelheid’ een gevolg van technologie. Technologie zorgt voor een versnelling, van transport, productieprocessen en communicatie, maar ze verandert ook onze beleving. De uitvinding van de boekdrukkunst bijvoorbeeld betekende een belangrijke versnelling van de informatieoverdracht, maar ze betekende ook dat een eeuwenlange orale cultuur verloren ging. En dat literatuur als een auditief groepsgebeuren vervangen werd door een asociale leescultuur. Sprekendere voorbeelden van deze versnelling zijn wellicht de stoommachine, de telefoon of het internet.
Met de komst van het internet in de jaren ’90 radicaliseert het denken van Virilio en gaat hij snelheid in toenemende mate als negatief duiden. Niet alleen wijst hij het militaire aan als de motor van de nieuwe digitale en communicatietechnologie. Ook de gevolgen van snelheid, of ‘dromologie’, zijn desastreus, in de zin dat ze tot een gesloten beleving leiden en de mens passief, immobiel en afhankelijk en elke politieke verandering onmogelijk maken.
Bij Kluger Hans betwijfelen we deze radicale conclusie. Misschien evolueert de maatschappij van een cognitieve naar een meer communicatieve gerichtheid. Maar tot op zekere hoogte delen we Virilio’s bezorgdheid over de beperkende impact van snelheid op onze ervaring. Een boek lezen lijkt vandaag een statische, moeizame, tijdverslindende bezigheid. In werkelijkheid bevat de traagheid van een boek juist een sterk potentieel: de mogelijkheid van een mentale verandering. De brede werking van een boek kan gedachten, gevoelens, herinneringen teweegbrengen, op een heel andere manier dan nieuwere media. Lezen kan een belangrijke bron zijn van activiteit, creativiteit en verandering. Zoals een rustige treinrit op een zonnige dag bijvoorbeeld.
“Ten slotte omarmden we ook de voortschrijdende toename van stikstof in de dampkring, ons daaruit volgende wetenschappelijk aantoonbare krimpen, de veelvoud van gespecialiseerde insecten die ons onverschillig zouden hergebruiken tot aarde, de aarde.”
In het tweede nummer van 2012 staat opnieuw het begrip Fictionalisme centraal. Een relevant begrip voor de literatuur van dit moment, vinden wij. Dit moment, dat is ondermeer een tijdperk van nieuwe media. Het is een moment waarop fictie – in de vorm van beeldcultuur – dieper dan ooit in de realiteit is doorgedrongen. Maar het is ook een tijdperk waarin de literatuur in diskrediet geraakt.
Volgens de Franse filosoof Lacoue-Labarthe – een naam waarin een koe en een vrouwelijke Assurancetourix in hetzelfde schuitje zitten, waarin met een slag in de nek, met een ‘coup de patte’ de koe de bard velt en vervolgens op zee moet blijven dobberen tot er gras op het lijk staat, zodat zij kan eten – volgens deze filosoof dus interpreteren we de mimesis-gedachte van Aristoteles verkeerd. We denken dat literatuur (en kunst in het algemeen) de werkelijkheid moet nabootsen, maar eigenlijk betekent ‘mimesis’ het ‘uitbeelden’ van de werkelijkheid. De Griekse tragedie construeert een werkelijkheid om onderliggende zaken te tonen.
